Antik Yunan Telli Çalgı Aletleri

LYRA (λύρα)

En önemli ve en çok bilinen Antik Yunan çalgı aleti olup Apollon kültüyle ilişkilidir. Gerasalı Nicomachus (M.S. I. yy.)’a göre kaplumbağa kabuğundan Lyra Hermes tarafından icat edilmiş ve ondan Orpheus’a geçmiştir. “Orpheus Thamyris ve Linos’a öğretti, ve Linos Hercules’e öğretti. Orpheus Trakyalı kadınlar tarafından öldürüldüğü zaman Lyrası bir Lesbos şehri olan Antissa’da kıyıya vurdu. Orada bir balıkçı tarafından bulundu. Balıkçı onu Terpander’e götürdü. Terpander onu Mısır’a götürdü ve Mısırlı rahipler onu kendi buluşları gibi tanıttılar.”

İlk Lyraların üç telli olduğu söylenmektedir. Terpander dönemine kadar (M.Ö. VIII.-VII. yy.) yedi telli bir çalgı aletiydi ve pek çok Antik kaynaktan bu tipin Klasik Dönem boyunca uzun süre kullanıldığını öğreniyoruz. M.Ö. VI. yy.da sekizinci bir telin eklendiği Pythagoras tarafından kaydedilmiştir. Pieralı Theophrastus dokuzuncu bir tel; Kolophonlu Histaeus onuncu bir tel; Thimotheus onbirinci bir tel eklendiğinden ve diğer kaynaklar 12. bir tel eklendiğinden bahseder.

Lyranın temel bölümleri:

1.Echeion adı verilen ses kutusu, kaplumbağanın kabuğundan yapılmıştır. Bu nedenle Chelys de denir (Chelone: kaplumbağa). Üstü açıktır.
2.Peichis (kollar) ya da Kerata (boynuzlar) olarak adlandırılan iki kol, ahşap ya da boynuzdan yapılır. Kollara Zygon ya da Zygos (yaka) adı verilen kol kirişi eklenir.
3.Chordai ya da Neurai olarak adlandırılan telleri hayvanın bağırsak kirişinden yapılmaktaydı. Bunun yanı sıra keten ya da kenevirden yapıldığına dair kaynaklar da vardır. Teller ahşaptan yapılmış olan ve ses kutusunun alt bölümünde bulunan Chordotonion ya da Chordotonos’a, magas olarak adlandırılan bir köprüye eklenir ve Zygona uzatılır.

Lyra aslında gençlerin müzikal eğiminde ve genellikle amatörler tarafından kullanılırdı.

KİTHARA (Κιθάρα)

Lyradan daha çok teli olan daha detaylı ve daha mükemmel bir çalgı aletidir. Lyra gibi Apollon kültüyle ilişkilidir. Lyradan farkı ses kutusu, boyutları ve tınısıdır. Ahşaptan yapılmış olan ses kutusu Lyranınkinden daha geniştir. Bu yüzden ses daha dolu ve tınılı çıkmaktadır.

İlk olarak beş telli bir çalgı aletiydi. Kitharanın klasik biçimi yedi tellidir. Ancak daha sonra tel sayısı on ikiye kadar çıkarılmıştır. Kithara Lyra’dan daha büyüktür ve prensip olarak citharodes olarak adlandırılan profesyonel müzisyenler tarafından çalınan bir konser aletidir. Bu yüzden Aristoteles tarafından organon technikon (profesyonel çalgı aleti) olarak tanımlanmıştır.

Plutarkhos’a göre Kithara Terpander’in öğrencisi olan Cepion tarafından tasarlanmıştır.

Günümüzdeki gitar, guitar, cittern, zither gibi isimler “kithara” sözcüğünden türemiştir.

BARBİTOS / BARBİTON (βάρβιτος / βάρβιτον)

Lyra ailesinden bir çalgı aletidir. Lyraya benzer ancak daha dar bir ses kutusu ve daha dar kollara sahiptir. Alcaeus ve Sappho gibi Lesbos okulunun müzisyenleri sıklıkla barbitos çalarken vazolar üzerinde betimlenmiştir.

Barmos, Baromos, Barymiton diğer isimleridir.

PHORMİNX (Φόρμιγξ)

Olasılıkla kithara tip çalgı aletlerinin en eskisidir. Phorminx’in altın ve fildişi ile zengin bir biçimde süslendiği ve rhapsodes olarak adlandırılan epik şarkıcıların şarkılarına eşlik ettiğini öğreniyoruz.

Minos, Phorminx

EPİGONİON

Santur (Psanterin) ailesine ait ve çok sayıda (bazen kırk kadar) teli olan bir çalgı aletidir. Yunanca “epi gonu” “diz üstünde” anlamındadır bu yüzden belki de adı dizde çalınıyor olmasından kaynaklanıyordur ya da çalgı aleti Epigonus adlı birinin icadıdır.